ارتباط استرس و سرطان از دیدگاه ژنتیک
فهرست مطالب
مقدمه
امروزه استرس در جامعه مدرن آنقدر فراگیر شده که در صورت کنترل نشدن، میتواند منجر به بیماریهای مختلف شود. طبق پژوهشهای انجامشده در سال ۱۹۵۶، استرس پاسخی است که بدن به درخواستها و فشارها نشان میدهد تا به هموستاز (حفظ شرایط پایدار مانند دما، pH خون، غلظت یونها و سطح گلوکز) بازگردد.
استرس به دو نوع حاد و مزمن تقسیم میشود. استرس مزمن یا سمی، زمانی رخ میدهد که شدت و مدت آن از توان مقابله فرد فراتر رود و خطر ابتلا به بیماریهایی مانند سرطان را افزایش دهد. (در این مقاله منظور از استرس، استرس مزمن است).
فرضیه تأثیر استرس بر سرطان سالهاست که مورد توجه قرار گرفته است. سرطان نتیجه عدم تعادل در مسیرهای سلولی است که منجر به تغییرات در DNA میشود. این عدم تعادل میتواند تحت تأثیر سبک زندگی ناسالم و فشارهای روحی باشد. آیا استرس میتواند ردپایی در ژنها بگذارد که به بیماریهای جدی مانند سرطان منجر شود؟ برای یافتن پاسخ، ادامه مقاله را مطالعه کنید.
تأثیر استرس بر عملکرد ژنها
در فرآیند ایجاد سرطان، مرحله اولیه شامل جهش ژنتیکی در ژنهای مرتبط با سرطان و نقص در ترمیم DNA است که منجر به تجمع ژنهای جهشیافته و تشکیل سلولهای سرطانی میشود. پژوهشها روی موشهای تحت استرس مزمن نشان دادهاند که این نوع استرس باعث افزایش آسیب DNA یا کاهش ترمیم DNA پس از تابش فرابنفش میشود.
در مقایسه ردههای سلولی غیرسرطانی موش و انسان، مشاهده شد که استرس با افزایش تولید رادیکالهای آزاد، سیستم ترمیم DNA را مختل کرده و منجر به جهش در ژن p53 (سرکوبگر تومور) میشود. این جهش باعث کاهش آپوپتوز (مرگ برنامهریزیشده سلول) و افزایش تکثیر سلولهای سرطانی میشود.
ارتباط استرس با سیستمهای بدن
استرس با سیستم ایمنی، سیستم عصبی مرکزی (CNS) و سیستم غدد درونریز (ES) در ارتباط است و شبکهای پیچیده با واسطههایی مانند کورتیزول، نوراپینفرین، ملاتونین و سیتوکینها (بهویژه IL-1β) تشکیل میدهد.استرس و سیستم ایمنی
استرس حاد برای بقا ضروری است و به حفظ هموستاز کمک میکند. اما استرس مزمن با ایجاد التهاب بیش از حد، تغییر در تعادل سیستم ایمنی و کاهش اثر ضدالتهابی کورتیزول، سلامت جسمی و روانی را به خطر میاندازد. این وضعیت خطر ابتلا به بیماریهایی مانند بیماریهای قلبی-عروقی، دیابت، بیماریهای گوارشی و اختلالات روانپزشکی را افزایش میدهد.
مسیر فعالسازی استرس و ایجاد التهاب
استرس از طریق فعالسازی سیستم عصبی سمپاتیک (SNS) و محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–آدرنال (HPA) منجر به ترشح هورمونهایی مانند نورآدرنالین، آدرنالین، کورتیزول، اوپیوئیدها و اکسیتوسین میشود. این پاسخها توسط سیستم عصبی مرکزی کنترل شده و در واکنش به محرکهای داخلی (مانند آسیب بافتی یا جراحی) یا خارجی (مانند اضطراب ناشی از مشکلات مالی یا تنهایی اجتماعی) فعال میشوند و وضعیت التهابی در بدن ایجاد میکنند.
استرس مزمن و متاستاز در سرطان
استرس میتواند پاسخ ایمنی ضدتومور را تضعیف کرده و التهاب را افزایش دهد. این فرآیند به ترتیب زیر است:
- کاهش فعالیت سلولهای کشنده طبیعی NK cells)نوعی سلول ایمنی)که نقش کلیدی در مقابله با سلولهای سرطانی دارند.
- تغییر تعادل TH1/TH2 (نوعی سلول ایمنی) و کاهش فعالیت سلولهای
T CD8+ (نوعی سلول ایمنی).
- فعال شدن سلولهای سرکوبکننده ایمنی مانند MDSCs(سلولهای سرکوبکننده مشتق از دودمان میلوئیدی) Tregs(سلولهای T تنظیمی )که مانع پاسخ ایمنی میشوند.
- افزایش التهاب و تغییر در میکرو محیط تومور(محیط میکروتومور یعنی مجموعه سلولها، مولکولها و شرایط اطراف تومور که بر رشدو پیشرفت سرطان اثر میگذارند).
- تسهیل متاستاز و مهاجرت سلولهای سرطانی به اندامهای دیگر
استرس در مراحل مختلف سرطان
پژوهشها نشان میدهند که تأثیر استرس در شروع سرطان هنوز قطعی نیست، زیرا شواهد ناسازگارند. اما شواهد قوی نشان میدهند که استرس مزمن میتواند پیشرفت سرطان را تسریع کند.
اثر استرس بر درمان سرطان
استرس میتواند پایبندی به درمان سرطان را کاهش دهد و بر نتایج آن، از جمله بقای بیمار، تأثیر منفی بگذارد. استرس و اضطراب کیفیت زندگی را کاهش داده و تحمل شیمیدرمانی را دشوارتر میکند.
اثر استرس بر بازگشت و مرگومیر سرطان
پژوهشها نشان میدهند که استرس ممکن است با بازگشت سرطان و مرگومیر مرتبط باشد، هرچند این اثر معمولاً متوسط است. متاآنالیزها نشان میدهند که بیماران مبتلا به سرطان پستان با سطوح بالای استرس و اضطراب ممکن است خطر بازگشت بیماری بیشتری داشته باشند.
تفاوت اثر استرس در مدلهای حیوانی و انسانی
در مدلهای حیوانی، اثر استرس بر رشد تومور و متاستاز قابلمشاهده است، اما در انسان، این اثر معمولاً کوچک یا متناقض گزارش شده است.
راههای مدیریت استرس
مدیریت استرس مزمن میتواند کیفیت زندگی را بهبود بخشیده و خطر ابتلا به بیماریهای جسمی و روانی را کاهش دهد. راهکارهای مؤثر شامل:
- تکنیکهای ذهنآگاهی
- یوگا
- تمرینهای تنفسی
- ورزش منظم
- موسیقیدرمانی
- بهبود خواب
این روشها ابزارهایی کمهزینه برای پیشگیری از سرطان، بهویژه در افرادی با استعداد ژنتیکی بالا، هستند.
جمعبندی
پژوهشها نشان میدهند که حتی اگر استرس بهطور مستقیم باعث شروع سرطان نشود، نقش آن در تسریع پیشرفت تومور، تضعیف سیستم ایمنی، افزایش التهاب و کاهش اثربخشی درمانها انکار ناپذیر است. مدیریت استرس نهتنها برای سلامت روانی بلکه بهعنوان یک راهکار پیشگیرانه برای کاهش خطر ابتلا به سرطان و بهبود کیفیت زندگی اهمیت دارد.
از جمله راهکارهای مؤثر برای مدیریت استرس میتوان به ورزش منظم، یوگا، تمرینهای ذهنآگاهی و خواب کافی اشاره کرد.
در مقالات آینده، به بررسی دقیقتر ژنهای مرتبط با سرطان خواهیم پرداخت.
