نرگس خرمی
دپارتمان پیراپزشکی
از آبله تا واکسن
ریشهکنی آبله و تاریخچه واکسیناسیون
مقدمه
تصور کنید که در قرن بیستم زندگی میکنید. آبله (Smallpox) از بیماریهای عفونی شایع و بسیار مسری است و از هر سه نفر یک نفر را به کام مرگ میکشاند. در بازماندگان هم علائمی مثل نابینایی و ناباروری مشاهده میشود و فرقی ندارد فقیر باشید یا ثروتمند. حتی موتسارت و آبراهام لینکلن نیز به آبله مبتلا شدند. تا قبل از کشف واکسن آبله، میلیونها انسان جان خود را از دست دادند. در قرن بیستم حدود ۳۰۰ میلیون نفر در اثر آبله فوت کردند و پس از سه هزار سال رنج و مرگ، با تلاشهای فراوان، ریشهکنی آبله اتفاق افتاد و اکنون بیش از نیم قرن است که هیچ مورد ثبتشدهای از آبله وجود ندارد. ما قادر شدیم با واکسن آبله این بیماری مرگبار را به طور کامل کنترل و مهار کنیم. اما آیا آبله تنها بیماری عفونی بود که با واکسیناسیون توانستیم شیوع آن را کاهش دهیم؟ اولین واکسن آبله چگونه کشف شد؟ در این قسمت از سلسله مطالب به تاریخچه مختصری از واکسن آبله و تاریخچه آبله میپردازیم.
در علم، اعتبار از آن کسی است که جهان را متقاعد میکند،— فرانسیس گالتون
نه کسی که اولین بار این ایده به ذهنش خطور میکند.
جمله بالا از فرانسیس گالتون تداعیگر داستان Edward Jenner در مواجهه با واکسن آبله است. با وجود سهم نوآورانه جنر در ایمنیسازی و ریشهکنی آبله، او نه اولین کسی بود که بیان کرد عفونت ناشی از ویروس آبله گاوی (یا ابتلا به آبله گاوی) در برابر آبله ایمنی ایجاد میکند و نه اولین کسی بود که به این منظور واکسن آبله گاوی را امتحان کرد.
برای درک اهمیت انقلابی واکسن آبله، بیایید به موضوع بپردازیم؛ در روزگاری که واکسن آبله وجود نداشت، رویارویی با بیماریهایی نظیر آبله چگونه بود؟ در آن زمان پرستاری از بیماران بر عهده بازماندگان آبله بود زیرا آنان در برابر آبله مقاومت داشتند و در میان درمانهای رایج، پروتکلهای دکتر سیدنهام شامل تهویه هوا از طریق باز گذاشتن پنجرهها، درست کردن آتش، کشیدن پتو تا ارتفاع کمر و نوشیدن الکل بود. در این میان موفقترین راه مقابله تا قبل از کشف واکسیناسیون آبله، مایهکوبی آبله (inoculation) بود.
مایهکوبی آبله از کلمه لاتین inoculare به معنای “پیوند زدن” گرفته شده و به تزریق زیرجلدی ویروس آبله به افراد غیرایمن اشاره میکند که منجر به اشکال خفیفتر بیماری و مرگ و میر بسیار کمتر از عفونت طبیعی میشد. این روش در سال ۱۷۲۱ توسط مری ورتلی مونتاگو در اروپا معرفی شد، اما به کارگیری آن خطرهای خاص خود را داشت؛ نگرانیهایی از قبیل ابتلای دریافتکنندگان به آبله گسترده و همچنین امکان انتقال بیماریهایی نظیر سفلیس از راه خون.
اولین واکسن جهان با استفاده از همان اصل مایهکوبی آبله اما با منبع ویروسی کمخطرتر، یعنی آبله گاوی (Vaccinia)، به نمایش گذاشته شد و جنر نام این روش را واکسن آبله گذاشت. کلمه واکسن از لاتین vacca به معنای گاو و vaccinia به معنای آبله گاوی گرفته شده است.
ادوارد جنر(زادهٔ ۱۷ مهٔ ۱۷۴۹ _ درگذشتهٔ ۲۶ ژانویهٔ ۱۸۲۳)





