تصویربرداری پزشکی در دوران بارداری و شیردهی: چه زمانی باید نگران باشیم؟
تصویربرداری پزشکی یکی از ابزارهای کلیدی در تشخیص بیماریهاست، اما در دوران بارداری و شیردهی نیازمند ملاحظات ویژهای است. این مقاله به بررسی روشهای تصویربرداری مانند اشعه ایکس، سیتیاسکن، سونوگرافی، و MRI، خطرات احتمالی آنها برای جنین و نوزاد، و راهکارهای ایمن میپردازد.
روشهای تصویربرداری مبتنی بر اشعه یونیزان
رادیوگرافی و سیتیاسکن
رادیوگرافی و سیتیاسکن از اشعه یونیزان استفاده میکنند. در اکثر موارد، دوز اشعه در این روشها کمتر از حد خطرناک است. با این حال، در سیتیاسکن شکم و لگن، به دلیل نزدیکی جنین به ناحیه تحت تابش، دوز دریافتی قابلتوجه است. تحقیقات نشان میدهند که دوزهای کمتر از ۱۰۰ میلیگری بیخطر هستند، اما دوزهای بالای ۵۰۰ میلیگری میتوانند خطر نقص مادرزادی، کاهش ضریب هوشی، یا عقبماندگی ذهنی را افزایش دهند.
پزشکی هستهای و رادیوداروها
رادیوداروها در تشخیص بیماریها نقش مهمی دارند، اما برخی از آنها، مانند I-۱۳۱ و I-۱۲۳، میتوانند به تیروئید جنین آسیب برسانند. حساسترین دوره برای جنین، هفتههای ۸ تا ۱۰ پس از لقاح است. همچنین، برخی رادیوداروها از جفت عبور کرده و خطر سرطان در کودکی را افزایش میدهند.
خطرات اشعه برای جنین و نوزاد
اثرات قطعی
اثرات قطعی در دوزهای بالای اشعه رخ میدهند و شامل مرگ جنین در مراحل اولیه، ناهنجاریهای مادرزادی، یا اختلالات عصبی مانند میکروسفالی هستند. سهماهه اول بارداری حساسترین دوره برای این اثرات است.
اثرات تصادفی
این اثرات بدون آستانه مشخص رخ میدهند و با افزایش دوز، احتمال آنها بیشتر میشود. به عنوان مثال، خطر ابتلا به سرطان خون در کودکانی که در معرض اشعه قرار گرفتهاند، ۱.۵ تا ۲ برابر افزایش مییابد. با این حال، این خطر همچنان نسبتاً پایین است.
روشهای جایگزین بدون اشعه یونیزان
سونوگرافی
سونوگرافی ایمنترین روش تصویربرداری در بارداری است و هیچ اثر مضر ثابتشدهای برای جنین ندارد. با این حال، باید فقط در صورت نیاز پزشکی انجام شود و از کمترین سطح انرژی استفاده گردد.
تصویربرداری رزونانس مغناطیسی (MRI)
MRI جایگزین ایمنی برای سیتیاسکن است و حتی در سهماهه اول بارداری نیز قابل استفاده است. اما استفاده از ماده حاجب گادولینیوم به دلیل خطراتی مانند مردهزایی یا بیماریهای التهابی توصیه نمیشود، مگر در موارد ضروری.
شیردهی و رادیوداروها
رادیوداروها ممکن است از طریق شیر مادر به نوزاد منتقل شوند. به همین دلیل، قطع موقت یا دائمی شیردهی پس از تصویربرداری هستهای توصیه میشود. برای مثال، در مورد I-۱۳۱، قطع دائمی شیردهی لازم است تا دوز دریافتی نوزاد کمتر از ۱ میلیسیورت بماند.
حفاظت رادیولوژیک در محیطهای پزشکی
بیماران باردار
پیش از تصویربرداری، باید احتمال بارداری بررسی شود. در صورت تأیید بارداری، روشهای غیر یونیزان مانند سونوگرافی یا MRI ترجیح داده میشوند. اگر استفاده از اشعه یونیزان ضروری باشد، دوز جنین باید به حداقل برسد.
کارکنان زن در معرض اشعه
کارکنان زن در بخشهای تصویربرداری باید از دستورالعملهای حفاظتی پیروی کنند. حداکثر دوز مجاز برای جنین در طول بارداری ۱ میلیسیورت است، و اعلام بارداری نباید منجر به محرومیت از کار شود.
نتیجهگیری
اکثر روشهای تصویربرداری تشخیصی با رعایت اصول حفاظتی برای جنین و نوزاد ایمن هستند. با این حال، سیتیاسکن شکم و لگن، رادیوداروهای یددار، و گادولینیوم در MRI ممکن است خطراتی داشته باشند. انتخاب روشهای ایمن مانند سونوگرافی و MRI، همراه با اطلاعرسانی صحیح، میتواند اضطراب بیماران را کاهش داده و سلامت مادر و جنین را تضمین کند.
